Telefon firibgarligi lug'ati: atamalar va nima qilish kerak

Chop etilgan: 2026-09-09

Bu lug'atda telefon qo'ng'iroqlari va firibgarlik bilan bog'liq atamalar to'plangan: har biriga qisqa ta'rif va "nima qilish kerak" izohi berilgan. Atamani bilish sxemani suhbat vaqtining o'zida tanib olishga yordam beradi. Amaliy yo'riqnomalar uchun firibgarlar bo'limi va kim qo'ng'iroq qildi bo'limlariga qarang.

Firibgarlik usullari

Ijtimoiy muhandislik (social engineering). Texnik hujum emas, odamni ishontirib kerakli harakatni bajartirish usuli. Firibgar qo'rquv, shoshilinchlik yoki hokimiyat obro'sidan foydalanadi. Nima qilish: suhbatni to'xtating va tashkilotga o'zingizga ma'lum raqam orqali qayta qo'ng'iroq qiling.

Vishing (ovozli fishing). Telefon orqali maxfiy ma'lumotni - kod, parol, karta rekvizitlarini olishga urinish. Odatda bank, operator yoki huquqni muhofaza qiluvchi organ nomidan qilinadi. Nima qilish: hech qanday kod aytmang, go'shakni qo'ying va bank nomidan qo'ng'iroqlar sahifasidagi tartibga amal qiling.

Fishing (phishing). Soxta sayt yoki xabar orqali login, parol va karta ma'lumotlarini o'g'irlash. Ko'pincha qo'ng'iroqdan keyin SMS yoki messenjerda havola yuboriladi. Nima qilish: qo'ng'iroqdan keyin kelgan havolani ochmang, ilovaga faqat o'zingiz odatdagidek kiring.

Smishing. SMS orqali fishing: "yutuq", "yetkazib berish", "hisobingiz bloklandi" turidagi xabar va havola. Havola parol so'raydigan soxta sahifaga olib boradi. Nima qilish: havolani bosmang, xabarni o'chiring, kerak bo'lsa rasmiy ilovadan tekshiring.

Wangiri ("jiringlab uzish"). Bir marta jiringlab uziladigan qo'ng'iroq: maqsad - sizni pulli xalqaro raqamga qayta qo'ng'iroq qilishga undash. Hisobdan katta summa yechilishi mumkin. Nima qilish: notanish xorijiy kodga qayta qo'ng'iroq qilmang, xorijiy raqamlar sahifasiga qarang.

Spufing (raqamni almashtirish). Ekranda haqiqiy raqam emas, firibgar tanlagan raqam ko'rinadi - masalan bankning rasmiy raqami. Shu sababli ekrandagi raqam hech narsani isbotlamaydi. Nima qilish: qo'ng'iroqni uzib, o'zingiz ma'lum raqamga qayta qo'ng'iroq qiling.

Robotli qo'ng'iroq (robocall). Jonli odam emas, yozib olingan ovoz yoki robot gapiradi va tugma bosishni so'raydi. Ba'zan javob berganingiz "raqam faol" degan belgi bo'lib qoladi. Nima qilish: tugma bosmang, javob bermang, raqamni bloklang.

"Bank xavfsizlik xizmati". Eng keng tarqalgan afsona: sizga "shubhali tranzaksiya" haqida qo'ng'iroq qilib, pulni "xavfsiz hisobga" o'tkazishni so'rashadi. Bunday "xavfsiz hisob" mavjud emas. Nima qilish: suhbatni tugating va bank ilovasi yoki karta orqasidagi raqam orqali o'zingiz tekshiring.

Soxta xaridor. E'lon saytida "tovarni olaman" deb, kartaga pul o'tkazish uchun kod yoki to'liq rekvizitlar so'raydi. Pul olish uchun karta raqamining o'zi yetarli. Nima qilish: faqat karta raqamini bering, SMS-kod va CVV/CVC kodini hech qachon aytmang.

Soxta yutuq va sovg'a. "Siz g'olib bo'ldingiz" degan qo'ng'iroq yoki xabar, ammo sovg'ani olish uchun "soliq" yoki "yetkazib berish" to'lovi talab qilinadi. Haqiqiy yutuq oldindan to'lov talab qilmaydi. Nima qilish: to'lamang va aloqani uzing.

Soxta ish taklifi. Uzoqdan ishlash yoki oson daromad va'da qilinib, "ro'yxatga olish" uchun to'lov yoki hujjat nusxalari so'raladi. Ko'pincha keyin karta ma'lumotlari ham talab qilinadi. Nima qilish: to'lov talab qilinsa rad eting, kompaniyani mustaqil ravishda tekshiring.

Qarindosh nomidan qo'ng'iroq. "Farzandingiz muammoga tushdi, pul kerak" turidagi sxema; asosiy vosita - shok va shoshilinchlik. Ba'zan yozib olingan yig'i yoki shovqin ishlatiladi. Nima qilish: qo'ng'iroqni uzib, qarindoshingizga o'zingiz qo'ng'iroq qiling yoki yaqinlaringizdan so'rang.

Investitsiya sxemasi. "Kafolatlangan daromad", kripto yoki birja platformasiga qo'ng'iroq orqali taklif. Birinchi kichik "daromad" ko'rsatilib, keyin katta summa so'raladi. Nima qilish: telefon orqali kelgan investitsiya takliflarini qabul qilmang, litsenziyani tekshiring.

Masofaviy kirish dasturi. Sizdan ekranni ko'rsatuvchi yoki masofadan boshqaruvchi ilovani o'rnatish so'raladi - go'yo "yordam berish" uchun. Bu ilova orqali bank ilovangizga kirish mumkin bo'ladi. Nima qilish: qo'ng'iroq davomida hech qanday ilova o'rnatmang va ekranni ulashmang.

SIM-svopping (SIM almashtirish). Firibgar soxta hujjat bilan sizning raqamingizga yangi SIM-karta oladi va SMS-kodlarni qabul qila boshlaydi. Belgi - telefon sababsiz tarmoqni yo'qotishi. Nima qilish: aloqa yo'qolsa darhol operatorga murojaat qiling va bank ilovasini tekshiring.

Texnik atamalar

Caller ID (raqam aniqlagich). Qo'ng'iroq qilayotgan raqamning ekranda ko'rsatilishi. Bu ma'lumot tarmoq orqali uzatiladi va soxtalashtirilishi mumkin. Nima qilish: ekrandagi raqamga emas, suhbat mazmuniga qarab baho bering.

CLIR / yashirin raqam. Raqamni ko'rsatmaslik xizmati: ekranda "Noma'lum" yoki "Yashirin" yozuvi chiqadi. Oddiy foydalanuvchi bunday raqamni o'zi aniqlay olmaydi. Nima qilish: yashirin raqam sahifasidagi tartibga amal qiling.

Mamlakat kodi. Raqam boshidagi xalqaro kod, O'zbekiston uchun +998. Notanish kod qo'ng'iroq chet eldan kelganini bildiradi. Nima qilish: kodni tekshiring va pulli yo'nalishlarga qayta qo'ng'iroq qilmang.

Operator kodi (DEF-kod). Mamlakat kodidan keyingi ikki-uch raqam, ular odatda operatorni ko'rsatadi. Raqam ko'chirilgan bo'lsa, kod boshqa operatorga tegishli bo'lishi mumkin. Nima qilish: mobil kodlar sahifasidan solishtiring.

MNP (raqamni saqlab operator almashtirish). Abonent raqamini o'zgartirmasdan boshqa operatorga o'tishi mumkin bo'lgan tartib. Shu sababli kod bo'yicha operatorni aniqlash har doim ham to'g'ri natija bermaydi. Nima qilish: aniq javob uchun operatorni aniqlash sahifasiga qarang.

Qisqa raqam. To'rt-besh xonali xizmat raqami: operator, bank yoki xizmat ko'rsatuvchi tashkilotning kanali. Bunday raqamlar ham xabar matnida soxtalashtirilishi mumkin. Nima qilish: qisqa raqamdan kelgan havolani ochmang, ma'lumotni rasmiy ilovadan tekshiring.

SMS-kod (bir martalik parol, OTP). Kirish yoki to'lovni tasdiqlash uchun yuboriladigan vaqtinchalik kod. U faqat sizga tegishli va uni hech kimga aytish mumkin emas. Nima qilish: kodni telefonda, chatda yoki saytda hech kimga bermang.

Ikki bosqichli tasdiqlash (2FA). Parolga qo'shimcha ikkinchi tasdiqlash usuli: kod yoki ilova orqali. Bu parol o'g'irlansa ham hisobni himoya qiladi. Nima qilish: bank va messenjerlarda yoqib qo'ying va tasdiqlash usulini hech kimga bermang.

Spam-qo'ng'iroq. Reklama yoki ommaviy taklif maqsadidagi kutilmagan qo'ng'iroq. Firibgarlik emas, lekin bir xil bazalar keyinchalik firibgarlarga ham tushadi. Nima qilish: raqamni bloklang, bloklash sahifasi tartibini qo'llang.

Qora ro'yxat (bloklash). Telefon yoki operator darajasida ma'lum raqamlardan qo'ng'iroqni to'sish. Telefonda bloklash faqat shu qurilmada ishlaydi. Nima qilish: takrorlanuvchi qo'ng'iroqlarda operator xizmatidan ham foydalaning.

Raqam aniqlagich ilovalar. GetContact, Truecaller kabi ilovalar: ular boshqa foydalanuvchilar raqamni qanday saqlaganini ko'rsatadi, rasmiy ma'lumotni emas. Nomlar noto'g'ri yoki eskirgan bo'lishi mumkin. Nima qilish: natijani faqat ishora sifatida qabul qiling, taqqoslash bo'limi foydali bo'ladi.

Ochiq manbalar. Hammaga ochiq bo'lgan ma'lumot: e'lonlar, ochiq profillar, ommaviy ro'yxatlar. Aynan shu manbalar bo'yicha raqamni tekshirish mumkin. Nima qilish: tekshirish usullari sahifasidagi ketma-ketlikni bajaring.

Shaxsiy ma'lumot. Aniq shaxsni belgilaydigan ma'lumot: ism-sharif, manzil, hujjat raqami. Abonentlarning bunday ma'lumotlari qonun bilan himoyalangan va ochiq berilmaydi. Nima qilish: "istalgan raqam egasini aniqlaymiz" degan takliflardan uzoq turing.

Yopiq bazadan qidirish ("probiv"). Yopiq bazalardan noqonuniy ma'lumot izlash xizmati sifatida taqdim etiladi. Bu qonunbuzarlik va ko'pincha oddiy aldov - pul olib, soxta natija beriladi. Nima qilish: bunday xizmatlarga pul to'lamang va o'z ma'lumotlaringizni yubormang.

Antispam filtr. Telefon yoki operator xizmati shubhali qo'ng'iroqlarni belgilaydi yoki to'sadi. Filtr foydali, lekin yangi raqamlarni har doim ham tanimaydi. Nima qilish: filtrni yoqing, ammo unga to'liq tayanmang.

OSINT (ochiq manbalardan ma'lumot yig'ish). Ochiq e'lonlar, profillar va ro'yxatlardan odam haqida ma'lumot to'plash. Firibgarlar ham xuddi shu usul bilan sizga "ishonchli" tafsilotlarni aytadi. Nima qilish: ochiq profillarda telefon raqami va hujjat rasmlarini joylashtirmang.

Ariza (shikoyat). Jinoyat yoki firibgarlik holati bo'yicha organlarga rasmiy murojaat. Uni tezroq berish pulni qaytarish ehtimolini oshiradi. Nima qilish: shikoyat qayerga yoziladi sahifasidagi tartibni bajaring, shoshilinch holatda 102 raqamiga qo'ng'iroq qiling.

Atamalarni bilish o'zi himoya emas - asosiy qoida oddiy: shoshilmang, kod aytmang va suhbatni to'xtatib, tashkilotga o'zingiz ma'lum raqam orqali murojaat qiling. Keng tarqalgan sxemalar tavsifi firibgarlik sxemalari sahifasida keltirilgan.